Mikołaj Leszczuk, fot.: Mariusz Makowski

Wywiad z Mikołajem Leszczukiem, adiunktem w Katedrze Telekomunikacji Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, uczestnikiem projektu badawczego INDECT.

Maciej Dudek: Jakie przedsięwzięcie kryje się pod nazwą INDECT?

Mikołaj Leszczuk: INDECT jest to międzynarodowy projekt badawczy mający na celu stworzenie odpowiednich narzędzi zwiększających bezpieczeństwo obywateli Unii Europejskiej oraz poufność zarejestrowanych i przechowywanych informacji. Zamierzenia projektu obejmują użycie innowacyjnych algorytmów i metod z zakresu informatyki do wykrywania i walki z terroryzmem oraz innymi działaniami przestępczymi. Są to działania zarówno w sferze wirtualnej (np. dziecięca pornografia, oprogramowanie wirusowe, rozpowszechnianie zakazanych symboli, handel ludzkimi organami) jak i rzeczywistej (np. akty terroryzmu, chuligaństwa, kradzieże). Do celów projektu INDECT zalicza się również wykrywanie potencjalnych zagrożeń (np. pożar, pozostawiony pakunek, ludzie na torach kolejowych).

Projekt INDECT, jest wspierany przez Komisję Europejską w kontekście tematu „Bezpieczeństwo” Siódmego Programu Ramowego w zakresie badań i rozwoju (7PR).

To bardzo szeroko zakreślony przedmiot – jaki jest wspólny mianownik tych działań? Czy jest nim metoda polegająca na automatycznym przesiewaniu informacji istotnych ze względu na bezpieczeństwo? Czy chodzi o wykonywaną bez udziału człowieka komputerową preselekcję takich informacji?

Wspólnym mianownikiem jest oczywiście bezpieczeństwo obywateli w środowisku miejskim.

Podstawowa metodologia projektu INDECT zakłada: w pierwszej kolejności rozpoznanie określonych przestępstw (dziecięca pornografia w Internecie, promowanie zakazanych symboli, handel ludzkimi organami, rozprzestrzenianie niebezpiecznego oprogramowania, jak również akty terroryzmu, chuligaństwa oraz kradzieże), a następnie (i wyłącznie pod tym warunkiem) rozpoznanie sprawców wykrytych przestępstw.

INDECT nie zakłada stworzenia nowych technik nadzoru i obserwacji. Algorytmy i metodologia projektu opiera się wyłącznie na dostępnych źródłach informacji. Należą do nich kamery, strony internetowe, itp. INDECT nie będzie korzystać z wrażliwych materiałów, takich jak przechwycone rozmowy telefoniczne, VoIP itd.

Wartością projektu INDECT jest to, że istniejące systemy będą współpracować ze sobą przy mniejszym udziale człowieka, co pozwoli na ograniczenie poziomu subiektywnej oceny oraz, w następstwie, zmniejszenie liczby popełnianych błędów ludzkich. Głównym celem INDECT jest automatyzacja procesu monitorowania i wyszukiwania. Pozwoli to na bardziej świadome podejmowanie decyzji.

Oznacza to, że proces monitorowania i obserwacji będzie wymagał mniejszej liczby pracowników (np. do monitorowania sieci kamery CCTV). W konsekwencji przypadki bezprawnego używania poufnych informacji lub błędów ludzkich prowadzących do naruszenia praw jednostki będą znacząco ograniczone.

Przewidywane są również korzyści ekonomiczne, jeśli chodzi o obniżone wymagania liczby pracowników. Policjanci będą mogli skupić się na wykonywaniu zadań policyjnych w terenie.

INDECT zwiększy możliwości policji do ochrony ludności. Dla przykładu, jeśli policja otrzymała informacje, o przestępstwach popełnianych przez pedofila na danym obszarze, INDECT umożliwi policji wykrycie osób w danej okolicy wykazujących zachowania typowe dla takich przestępców.

Biorąc pod uwagę inny przykład, dotyczący przestępstw i zagrożeń typu akty terroryzmu, chuligaństwa, kradzieże, pożar, pozostawiony pakunek, czy ludzie na torach kolejowych, celem systemu będzie automatyczna analiza dźwięku i obrazu z istniejących mikrofonów i kamer monitoringu, co pozwoli lepiej wykrywać działania przestępcze. Aktualnie bowiem osoby obsługujące miejskie systemy kamer muszą równocześnie oglądać obraz na wielu monitorach, co powoduje szybkie zmęczenie i możliwość przeoczenia niebezpiecznych zdarzeń. Dzięki tworzonemu systemowi analizy audio/wideo, potencjalnie istotne zdarzenia będą automatycznie wizualizowane operatorowi na głównym ekranie, a zadaniem operatora będzie weryfikacja zagrożenia, i ewentualne wezwanie pomocy albo wydanie dyspozycji innym służbom (straży miejskiej, ratownictwu medycznemu, policji).

Pozwoli to na efektywne korzystanie z sił policyjnych tam, gdzie są one potrzebne. Nie jest to zatem system masowej obserwacji, a ukierunkowanie środków nadzoru na realne zagrożenia.

Dość łatwo wyobrazić sobie boty analizujące strony internetowe i wysyłające alerty. Jak to wygląda w przypadku zautomatyzowanej analizy obrazu z kamery? Jaki rodzaj informacji spowoduje przesłanie obrazu na ekran główny gdy np. zanosi się na kradzież?

Pomóc może automatyczna detekcja zagrożeń przez analizę obrazu ruchomego. Pozwolę sobie zobrazować to umieszczonym przez nas w serwisie YouTube filmem (http://www.youtube.com/watch?v=qvb-63DstTk), który pokazuje, w jaki sposób przebiega proces rozpoznawania niebezpiecznych zdarzeń. Pierwszą fazą jest analiza pod kątem ruchomych obiektów. Obiekty są oddzielane od tła oraz analizowany jest ich ruch. Następnie, na podstawie prędkości oraz kierunku ruchu, rozpoznawane są zdarzenia.

W przedstawionej sytuacji, zdarzenie które miało miejsce , „rabunek” (ang. robbery), jest kolejno zdefiniowane jako:

- spotkanie dwóch ruchomych obiektów A i B,
- nagła zmiana prędkości oraz kierunku obiektu A (ucieczka),
- towarzyszy temu pogoń obiektu B za obiektem A (szybki ruch w kierunku oddalającego się A).

W przypadku, gdy tego rodzaju zdarzenie zostanie automatycznie rozpoznane przez algorytm analizy materiału video, film zawierający całe zdarzenie jest natychmiast przesłany do operatora systemu w celu weryfikacji.  Po weryfikacji, operator zdecyduje co następnie należy zrobić.

Jakie rodzaje zdarzeń możliwe już są do rozpoznawania w ten sposób? Czy rozpoznawane są zajścia, które nie objawiają się charakterystycznym i zauważalnym ruchem całych postaci?

Inny przykład to program wykrywający zagrożenia takie jak obecność ludzi na torach kolejowych lub na ruchliwej ulicy. Znów posłużę się stworzoną przez nas wizualizacją, umieszczoną w serwisie YouTube: http://www.youtube.com/watch?v=n240NSILXkQ.

Jeszcze innym przykładem, gdzie prócz analizy charakterystycznego i zauważalnego ruchu całej postaci, bierze się pod uwagę także i inne obiekty, jest detekcja pozostawionego bagażu, oparta na tzw. „Rule Based Event Detection”. Algorytm zakłada zasadę mówiącą, że na początku mamy dwa obiekty, z których jeden jest nieruchomy. Następnie zwiększa się dystans pomiędzy tymi obiektami, przekraczając zdefiniowaną granicę. Ostatecznie, o pozostawieniu bagażu możemy mówić, kiedy jego właściciel nie wraca po niego przez określony czas.

Istnieje również możliwość rozpoznawania zajść na podstawie klasyfikacji dźwięków. Prowadzone są badania nad rozpoznawaniem okrzyków wołania o pomoc, wystrzałów, eksplozji czy towarzyszącemu włamaniom tłuczenia szkła (w szybach wystawienniczych lub samochodowych). Osiągana dokładność klasyfikacji sięga 96%.

W przyszłości, przewiduje się rozpoznawanie także innych zajść. Należy bowiem pamiętać, że do zakończenia badań pozostało jeszcze ponad trzy lata.

Czy projekt w zakresie analizy obrazu z kamery obejmuje realizację jednego programu komputerowego czy raczej szeregu odrębnych narzędzi analitycznych?

INDECT podzielony jest na 8 dużych grup roboczych (WP, ang. Work-Packages) o charakterze naukowo-badawczym. Trzy z nich, prowadzą badania z zakresu analizy obrazów z kamer: WP1 („Inteligentny monitoring oraz automatyczne wykrywanie zagrożeń”), WP2 („Identyfikacja oraz obserwacja obiektów mobilnych w środowisku miejskim”) oraz WP7 („Biometryczne i inteligentne metody ekstrakcji oraz dostarczania informacji”). Z drugiej jednak strony, należy zauważyć, że INDECT należy do kategorii projektów zintegrowanych (IP, ang. Integrated Project), co oznacza możliwość integracji odrębnych narzędzi analitycznych w jeden program komputerowy – w zależności od potrzeb użytkownika końcowego. Oczywiście, opracowywane mechanizmy będą przeznaczone wyłącznie do użytku w uzasadnionych przypadkach. Istniejące wymogi prawne będą jednoznacznie określać, w których przypadkach policja lub inne służby będą mogły korzystać z wyników projektu INDECT w śledztwie.

W jaki sposób organy ścigania będą mogły korzystać z wyników projektu? W jakich przypadkach prawo pozbawi je tej możliwości?

Decyzja o prowadzeniu badań naukowych i korzystaniu z ich wyników może opierać się tylko na zgodnych z prawem przesłankach. Jak wspomniałem na wstępie, projekt INDECT, jest wspierany przez Komisję Europejską w kontekście Siódmego Programu Ramowego w zakresie badań i rozwoju (7PR). Jednakże, zgodnie zasadami unijnymi, implementacja tworzonych technologii do postaci systemów „produkcyjnych” nie jest już objęta 7PR.

Technologie opracowywane w ramach INDECT są przeznaczone dla policji i innych organów egzekwujących prawo. Jednak to w gestii władz państw członkowskich Unii Europejskiej pozostaje stosowanie tych nowych technologii, oczywiście przy uwzględnieniu prawa każdego obywatela do ochrony danych osobowych, a w szczególności zasady proporcjonalności (jak zapisano w art. 16 Traktatu o funkcjonowaniu UE). Oczekujemy więc, że państwa członkowskie rozważą wszystkie możliwe aspekty stosowania takich technologii przy pełnym przestrzeganiu zasad ochrony danych osobowych i innych praw podstawowych.

Jeżeli państwa członkowskie zamierzają skorzystać z takich nowych technologii w ramach prawa unijnego, są one zobowiązane do przestrzegania praw podstawowych UE zapisanych w Karcie praw podstawowych UE, jak również w europejskiej konwencji praw człowieka. Dodatkowo, państwa członkowskie zobowiązane są do przetwarzania danych osobowych w oparciu o odpowiednią podstawę prawną.

Czy technologie związane z automatycznym filtrowaniem obrazu z kamer funkcjonują lub – w zamierzeniach – będą funkcjonować na rynku? Czy istnieje na nie zapotrzebowanie wśród właścicieli prywatnych posesji, sklepów wielkopowierzchniowych itp?  Czy może przeciwnie – INDECT zakłada ścisły związek tych technologii z organami administracji państwowej i samorządowej?

Definitywne wypowiadanie się, czy i gdzie dana technologia będzie funkcjonować na rynku, jest z punktu widzenia projektu INDECT bardzo trudne, gdyż, jak wspomniałem, zgodnie zasadami unijnymi, implementacja tworzonych technologii do postaci systemów rynkowych nie jest już objęta projektem badawczym.

Głównym, docelowym odbiorcą końcowym rozwiązań projektu INDECT są siły policyjne. W konsekwencji nie ma bezpośredniego sposobu dla całkowicie prywatnego zastosowania tych rozwiązań. Niemniej jednak, jest to technicznie możliwe, a jeśli by nastąpiło – to tylko poza ramami projektu INDECT.

Pamiętać należy, że konsorcjum INDECT opracowuje tylko rozwiązania i nowe technologie – a nie produkty końcowe. Pojawiło się już jednak bardzo wstępne zainteresowanie firm, które chciałby wprowadzić do swoich produktów zaawansowane technologie opracowane przez INDECT. Naturalnie, firmy, które rzeczywiście będą chciały skorzystać z efektów projektu INDECT, mogą uzyskać od nas te technologie, oczywiście na podstawie podpisanych umów i przy ograniczeniach prawnych. Zainteresowane instytucje (publiczne lub prywatne), które mogą chcieć wdrożyć elementy systemu opartego na wynikach naszych badań, będą musiały wdrożyć ją zgodnie z odpowiednimi przepisami krajowymi i międzynarodowymi. Sam projekt INDECT nie może bezpośrednio uczestniczyć w rzeczywistym monitoringu, ponieważ jako całość konsorcjum nie jesteśmy ani firmą, ani policją i nie generujemy produktów końcowych.

W sierpniu pojawiła się w mediach informacja o systemie, który wdrażają w Bytomiu specjaliści z Polsko-Japońskiej Wyższej Szkoły Technik Komputerowych (http://supermozg.gazeta.pl/supermozg/1,97455,8214416,Monitoring_jak_z_matrixa.html)- założenia wyglądają podobnie. Czy projekty z Bytomia są w jakiś sposób powiązane z INDECT?

Z informacji (prasowych), jakie posiadam, projekt PJWSKT, podobnie jak INDECT, nie jest jeszcze wdrożeniem, tylko znajduje się wciąż na etapie badań naukowych. Projekty te, prócz koincydencji (w pewnych zakresach) założeń, nie są formalnie powiązane.Inne są też genezy powstania i konsorcja obu projektów. Pomysł projektu INDECT został zainicjowany w 2007 roku przez Polską Platformę Bezpieczeństwa Wewnętrznego (http://pl.wikipedia.org/wiki/PPBW). Wniosek projektowy został złożony przez międzynarodowe konsorcjum 17 partnerów z krajów Unii Europejskiej pod kierownictwem Profesora Andrzeja Dziecha (Katedra Telekomunikacji, AGH). Niewątpliwie natomiast, w ostatnim czasie pojawił się ogólnie w nauce nurt inteligentnego monitoringu.

Czy w ramach projektu analizowane są techniki automatycznego ustalania tożsamości, rozpoznawania twarzy? Jak podaje gazeta.pl – badania w tym zakresie prowadzi w Dallas prof. Alice O’Toole. Czy takie technologie znajdują się już w zasięgu ręki?

Prowadzimy badania, których celem jest opracowanie rozwiązań do ekstrakcji informacji z sygnałów, w celu ochrony przed terroryzmem, w celu zarządzania w sytuacjach kryzysowych i do działania w sytuacjach zagrożenia. Rozwiązania te będą składać się z kombinacji zalet sztucznej inteligencji, biometrii (rozumianej w szerokim znaczeniu), systemów komunikacji i sieci komputerowych wraz z ludzkimi doświadczeniami. Zatem, automatyczne rozpoznawanie sytuacji przestępczych, w tym: automatyczne rozpoznawanie i kwalifikacja działań kryminalnych, a następnie ich sprawców, przez parametryczne modelowanie i opis, będą służyć do budowy inteligentnych systemów przetwarzania i analizy danych, które stworzą podstawę systemów bezpieczeństwa. Naturalnie celem systemu jest ustalenie tożsamości jedynie wybranych osób, co do których, zgodnie z prawem, istnieje uzasadnione przez Policję podejrzenie popełnienia przestępstwa.

Czy w dłuższej perspektywie rozwój tego typu technologii – abstrahując od celów INDECT – może wpłynąć na relacje międzyludzkie równie głęboko jak rozwój telefonii komórkowej lub Internetu?

Jest to ważne, trudne pytanie socjologiczne, ale obawiam się, że jest ono poza zakresem Projektu INDECT. Należy podkreślić, że projekt INDECT jest to projekt badawczy, umożliwiający udział europejskich naukowców w opracowywania nowych, zaawansowanych i innowacyjnych algorytmów i metod mających na celu zwalczanie terroryzmu i innych działań przestępczych, mających wpływ na bezpieczeństwo obywateli. INDECT ma Radę Etyki, która nadzoruje etyczne aspekty prowadzonych działań, jak również analizuje i proponuje rozwiązania, pomagające przezwyciężyć problemy etyczne, przed którymi staje projekt. Jednakże, INDECT, zatrudniając głównie naukowców z obszaru technologii informacyjnych i komunikacyjnych, nie ma na celu analizy szeroko rozumianych zagadnień socjologicznych, takich jak wspomniane w pytaniu. Te szersze kwestie etyczne, jednak, nie są zaniedbywane w Programie Bezpieczeństwa Komisji Europejskiej, jako że istnieją projekty, które z drugiej strony koncentrują się wyłącznie na tematach etyczno-socjologicznych. Przykładowo, od około roku, INDECT współpracuje z projektem DETECTER (http://www.detecter.bham.ac.uk/). Główne obszary zainteresowania projektu DETECTER to prawa obywatelskie i ochrona prywatności. Przedstawiciele projektu INDECT uczestniczą w spotkaniach projektu DETECTER, przedstawiają zakres projektu INDECT i omawiają kwestie etyczne związane z badaniami i ich oczekiwanymi rezultatami. Ponadto, koordynator projektu DETECTER, prof. Tom Sorell, niedawno zgodził się zostać członkiem Rady Etyki projektu INDECT. Profesor Sorell przemawiał też w sprawie zagadnień etycznych podczas konferencji zorganizowanej przez projekt INDECT w maju tego roku.

Bardzo dziękuję za rozmowę.

Anja Weisgerber, niemiecka europosłanka z Europejskiej Partii Ludowej, zwróciła uwagę, że delegalizacja stuwatowych żarówek nastąpiła “za plecami Parlamentu Europejskiego i obywateli Unii.”

Tego typu zakazy i nakazy wydawane są przez Komisję Europejską bez podejmowania jakichkolwiek działań legislacyjnych. Oznacza to, że faktycznym europejskim suwerenem staje się aparat biurokratyczny, który przejmuje rolę jaką do tej pory odgrywała demokratyczna większość.

Czytaj też:

Delegalizacja żarówek

Już niedługo rozpocząć się ma proces przymusowego zastępowania tradycyjnych żarówek znacznie droższymi świetlówkami energooszczędnymi. Groźba ta powoduje, że ze sklepów masowo wykupywane są zwykłe, stuwatowe żarówki, które zostaną zakazane już jutro.

Komisja Europejska uznała, że zmniejszy w ten sposób zużycie energii.

Działania takie są głęboko absurdalne – uważa Łukasz Turski, profesor fizyki z Centrum Fizyki Teoretycznej Polskiej Akademii Nauk. W zależności od sposobu użytkowania świetlówki “energooszczędne” mogą zużywać więcej energii niż tradycyjne żarówki, zawierają też rtęć i emitują promieniowanie ultrafioletowe.

Obywatele państw Unii Europejskiej nie stawiają żadnego oporu dla tego typu przymusowych regulacji.